Təbii məhsullar: mineral olmayanlar
Torpaqda və yer qabığında maye və qaz halında bir çox təbii maddə var; su istisna olmaqla onların çoxu mineral deyil. Bu səhifə həmin maddələri və onlarla birgə rast gəlinən mineralları göstərir. Hər mineral adı kataloqdakı səhifəsinə aparır.
Mineral olmaq üçün nə lazımdır?
Mineral təbii yolla əmələ gələn, bərk, adətən qeyri-üzvi, müəyyən kimyəvi tərkibi və nizamlı kristal quruluşu olan maddədir. Ona görə neft, təbii qaz və kömür kimi maddələr (maye, qaz və ya üzvi qarışıq) mineral sayılmır.
İstisnalar: təbii buz (su) və təbii civə mineral sayılır; civə otaq temperaturunda maye olan yeganə mineraldır. Yerli civə
Neft
mayeKarbohidrogenlərin (əsasən alkanlar, sikloalkanlar və aromatik birləşmələr) maye qarışığı. Qədim dəniz orqanizmlərinin qalıqlarının milyonlarla il ərzində istilik və təzyiq altında çevrilməsindən yaranır.
Mineral deyil: maye, tərkibi dəyişkən üzvi qarışıqdır, kristal quruluşu yoxdur.
Azərbaycanda: Bakı və Abşeron neft hasilatının ən qədim mərkəzlərindəndir; ilk mexaniki quyu 1846-cı ildə Bibiheybətdə qazılıb.
Tərkibində / yanında: İz miqdarda vanadium, nikel və dəmir (üzvi komplekslər şəklində), kükürd birləşmələri; hasilat suyunda duzlar.
Təbii qaz
qazƏsasən metan (CH₄), az miqdarda etan, propan, karbon qazı, azot, hidrogen sulfid və helium qarışığı. Neftlə birgə və ya ayrıca yataqlarda olur.
Mineral deyil: qaz halındadır və tərkibi qarışıqdır.
Azərbaycanda: Xəzər dənizindəki Şahdəniz kimi iri qaz-kondensat yataqları Azərbaycanın əsas təbii sərvətlərindəndir.
Tərkibində / yanında: Qaz kondensatı (yüngül maye karbohidrogenlər), hidrogen sulfid, helium.
Birgə rast gəlinən minerallar
Təbii bitum (asfalt, kir)
yarımbərkNeftin yer səthinə yaxın buxarlanıb oksidləşməsindən qalan qatı, yapışqan qalıq. Azərbaycanda “kir” adı ilə tanınır.
Mineral deyil: amorf üzvi qarışıqdır, tərkibi və xassələri dəyişkəndir.
Azərbaycanda: Abşeron yarımadasında neft çıxışları ilə bağlıdır.
Tərkibində / yanında: Bəzi nadir karbohidrogen minerallar bitumlu zonalarda rast gəlinir.
Birgə rast gəlinən minerallar
Palçıq vulkanı məhsulları
palçıq və qazDərin qatlardan təzyiqlə yuxarı çıxan palçıq, duzlu su və qaz (əsasən metan); bəzən neft də olur.
Mineral deyil: gil, su və qaz qarışığıdır; içində minerallar var, özü isə mineral deyil.
Azərbaycanda: Azərbaycan dünyada ən çox palçıq vulkanı olan ölkələrdən biridir (Abşeron, Qobustan və Xəzərin şelfi).
Tərkibində / yanında: Kükürd, salammonyak, halit, kalsit, siderit və pirit kimi minerallar.
Birgə rast gəlinən minerallar
Karbon qazı (CO₂)
qazVulkan fəaliyyəti, karbonat süxurlarının parçalanması və dərin proseslərlə yer qabığından ayrılan qaz; mineral suları qazlandırır.
Mineral deyil: qazdır.
Azərbaycanda: Azərbaycanda qazlı mineral su çıxışları ilə bağlıdır.
Tərkibində / yanında: Karbonat minerallarının əmələ gəlməsində iştirak edir.
Hidrogen sulfid (H₂S)
qazÇürümüş yumurta iyi verən zəhərli qaz; neft-qaz yataqlarında, vulkanlarda və termal sularda olur.
Mineral deyil: qazdır; kükürd və sulfid minerallarının əmələ gəlməsində iştirak edir.
Azərbaycanda: Neft-qaz yataqlarında təhlükəsizlik baxımından vacibdir.
Tərkibində / yanında: Pirit, kükürd və başqa sulfidlərin mənbəyi.
Birgə rast gəlinən minerallar
Helium
qazUran və toriumun radioaktiv parçalanmasından yaranan inert qaz; təbii qaz yataqlarında toplanır.
Mineral deyil: qazdır.
Tərkibində / yanında: Uran və torium tərkibli mineralların bol olduğu süxurlarda toplanır.
Radon
qazUran-radium parçalanma sırasından yaranan radioaktiv qaz; torpaq, mağara və zirzəmilərdə toplana bilər.
Mineral deyil: qazdır.
Tərkibində / yanında: Uran minerallarından ayrılır.
Təbii (geoloji) hidrogen
qazSuyun dəmirli süxurlarla (məsələn serpentinləşən olivinlə) reaksiyasından və radioliz prosesindən ayrılan hidrogen qazı; yeni tədqiq olunan enerji mənbəyidir.
Mineral deyil: qazdır.
Tərkibində / yanında: Olivin, serpentin və maqnetit əmələ gəlməsi ilə bağlıdır.
Kömür və torf
bərkQədim bitki qalıqlarının çökməsi və çevrilməsindən yaranan üzvi mənşəli yanar süxurlar (torf → qonur kömür → daş kömür → antrasit).
Mineral deyil: üzvi mənşəli süxurdur, kristal quruluşu və sabit tərkibi yoxdur.
Tərkibində / yanında: Pirit, markazit və kalsit tez-tez kömür laylarında olur.
Kəhrəba
bərkQədim iynəyarpaqlı ağacların qatranının milyonlarla il ərzində bərkiməsindən yaranan fosil qatran; zərgərlikdə işlədilir.
Mineral deyil: üzvi mənşəli amorf maddədir (mineraloid).
Neftlə birgə rast gəlinən mineralları kataloqda “🛢 Neftlə” süzgəci ilə görə bilərsiniz.