Mineraloji lüğət

ENAbsorption spectrumRUспектр поглощения

Mineralın hansı dalğa uzunluqlarında işığı uddurduğunu göstərən spektr; rəngin səbəbini və qiymətli daşın növünü təyin etməyə kömək edir.

ENAdularescenceRUадуляресценция

Bəzi çöl şpatlarında (ay daşı) işığın nazik təbəqələrdə səpilməsindən yaranan mavimtıl-ağ süd kimi parıltı.

ENWhite goldRUбелое золото

Qızılın palladium, nikel və ya gümüşlə ərintisi; rəngi ağ-gümüşü olur və çox vaxt rodiumla örtülür.

ENHeavy mineralsRUтяжёлые минералы

Sıxlığı 2.9 q/sm³-dən çox olan minerallar (qızıl, sirkon, maqnetit, qranat); çay qumlarında yığılaraq plaser əmələ gətirir.

ENHeft testRUтест на тяжесть

Nümunənin əldə hiss olunan ağırlığına görə sıxlığı haqqında ilkin fikir yürüdülməsi.

ENSintering (agglomeration)RUагломерация

İncə filiz tozunun qızdırılıb iri parçalara yapışdırılması ki, domna sobasında yaxşı işləsin.

ENAggregateRUагрегат

Eyni və ya müxtəlif mineral dənələrinin birgə böyümüş yığını: druza, dendrit, konkresiya, oolit və s.

ENAllochromatic colourRUаллохроматическая окраска

Mineralın əsas tərkibinə aid olmayan qatqıdan yaranan rəng (ametist – dəmir, yaqut – xrom). Eyni mineral müxtəlif rəngdə ola bilər.

ENAdamantine lustreRUалмазный блеск

Çox yüksək sındırma əmsalından yaranan parlaq, almaza xas parıltı; almaz, sirkon və kassiteritdə olur.

ENFlame testRUокрашивание пламени

Elementin alovu xarakterik rəngə boyaması ilə təyini: natrium sarı, mis yaşıl-mavi, stronsium qırmızı.

ENAmalgamationRUамальгамация

Qızılın civə ilə ərinti (amalqam) əmələ gətirməsi əsasında çıxarılması; civə zəhərli olduğu üçün artıq məhdudlaşdırılır.

ENAmygduleRUминдалина

Vulkanik süxurun qaz boşluğunun sonradan mineralla (kalsedon, seolit) dolması.

ENAmorphousRUаморфный

Nizamlı kristal qəfəsi olmayan maddə (opal, obsidian). Rentgen difraksiyasında kəskin pik vermir.

ENAnionRUанион

Mənfi yüklü ion (O²⁻, S²⁻, Cl⁻, CO₃²⁻); mineral təsnifatı əsasən anionun növünə görə aparılır.

ENAnisotropyRUанизотропия

Kristalın xassələrinin (sərtlik, sınma, keçiricilik) istiqamətdən asılı olması. Kubik kristallar izotropdur.

ENAnodeRUанод

Elektrolizdə metalın həll olduğu və ya mənfi ionların boşaldığı müsbət elektrod.

ENApatite structureRUструктура апатита

Kalsium və fosfat qruplarının heksaqonal düzülüşü; bioloji sümük və diş minerallarına da xasdır.

ENArsenic poisoningRUотравление мышьяком

Arsenli minerallarla (realqar, arsenopirit) təmasda və ya onların tozu ilə uzunmüddətli təsirdən yaranan zəhərlənmə.

ENAsbestosRUасбест

Nazik lifli silikat minerallarının (xrizotil, tremolit və s.) qrupu. Liflərini nəfəs almaq ağciyər xərçəngi və mezoteliomaya səbəb olur.

ENAsbestos dustRUасбестовая пыль

Asbestin nazik lifləri havaya qalxdıqda ağciyərlərə düşərək mezotelioma və ağciyər xərçəngi törədə bilər.

ENAsterismRUастеризм

Kabaşon kəsilmiş daşda işığın 4 və ya 6 şüalı ulduz kimi görünməsi (ulduz sapfir, roz kvars, yaqut). Səbəb – paralel iynəvi daxilolmalar.

ENEtch pitsRUфигуры травления

Kristal üzündəki turşu və ya məhlul təsirindən yaranan kiçik batıqlıqlar; simmetriyanı aşkar etmək üçün işlədilir.

ENAventurescenceRUавантюресценция

Daşın daxilindəki nazik lövhəciklərdən (hematit, fuksit) işığın əks olunması ilə yaranan parıldayan effekt (aventurin, günəş daşı).

ENCleavageRUспайность

Mineralın müəyyən kristalloqrafik müstəvilər boyunca hamar səthlə parçalanma xassəsi (slyudada mükəmməl, kalsitdə 3 istiqamətdə).

ENWeatheringRUвыветривание

Süxur və minerallların Yer səthində su, hava və canlıların təsiri ilə dağılması və dəyişməsi; yeni minerallar (gillər, hidroksidlər) əmələ gətirir.

ENBasaltRUбазальт

Plagioklaz və piroksendən ibarət tünd, incədənəli vulkanik süxur; okean qabığının əsasıdır.

ENSolid solutionRUтвёрдый раствор

İki və ya daha çox komponentin kristal qəfəsdə kəsintisiz əvəzlənməsi ilə əmələ gələn tərkib (məs., olivin: forsterit ↔ fayalit).

ENOrnamental stoneRUподелочный камень

Şəffaf deyil, rəngi və naxışı ilə qiymətləndirilən, oyma və cilalama üçün işlədilən daş (malaxit, nefrit, lazurit, yaşma).

ENUniaxial crystalRUодноосный кристалл

Bir optik oxu olan kristal (tetraqonal, heksaqonal, triqonal sistemlər); işığı iki şüaya ayırır.

ENBauxiteRUбоксит

Əsasən gibbsit, bemit və diaspordan ibarət alüminium filizi süxuru; alüminiumun əsas mənbəyidir.

ENBorateRUборат

Bor və oksigen birləşməsi olan mineral (boraks, kolemanit); quru göllərin buxarlanma çöküntülərində olur.

ENBoratesRUбораты

Bor və oksigen birləşməsi olan minerallar: boraks, kolemanit, uleksit; adətən duz göllərində çökür.

ENBowen's reaction seriesRUреакционный ряд Боуэна

Soyuyan maqmada minerallar kristallaşma ardıcıllığı: olivin → piroksen → amfibol → biotit, paralel olaraq plagioklaz və sonda kvars.

ENBotryoidal aggregateRUпочковидный агрегат

Üzümlü salxım və ya böyrək kimi yumru səthli aqreqat (malaxit, hematit, kalsedon).

ENBravais latticeRUрешётка Браве

Üçölçülü fəzada nöqtələrin təkrarlanma üsulu. Cəmi 14 fərqli qəfəs mövcuddur (7 sistem × P, I, F, C mərkəzləşmə).

ENBrilliant cutRUбриллиантовая огранка

Yuvarlaq daşın 57 və ya 58 fasetlə kəsilməsi; işığın daxilə düşüb əks olunaraq yuxarıdan qayıtması üçün hesablanıb.

ENEvaporite depositRUэвапоритовое месторождение

Qapalı hövzələrdə su buxarlanması ilə çökən duz yataqları: halit, qips, anhidrit, silvin.

ENBronzeRUбронза

Mis və qalay ərintisi; bəşəriyyətin ilk ərintisi, Bürünc dövrünün adını verib.

ENMercury poisoningRUотравление ртутью

Civə buxarı və ya birləşmələri ilə zəhərlənmə; kinovarı qızdırmaq və civə ilə işləmək təhlükəlidir.

ENStreakRUцвет черты

Mineralın çini lövhədə sürtülərkən qoyduğu tozun rəngi. Mineralın öz rəngindən daha stabildir (hematit: qırmızı-qəhvəyi).

ENColour changeRUсмена окраски

Qiymətli daşın gün işığında və közərmə lampası işığında fərqli rəng göstərməsi; aleksandritin əsas xüsusiyyətidir.

ENMalleabilityRUковкость

Mineralın zərbə altında dağılmadan yastılanması; yerli qızıl, gümüş və mis üçün səciyyəvidir.

ENSedimentary rockRUосадочная порода

Digər süxurların dağıntı məhsullarının və ya məhlullardan çökən maddənin toplanıb sıxlaşması ilə yaranan süxur (qumdaşı, əhəngdaşı, duz).

ENPig ironRUчугун

Tərkibində 2%-dən çox karbon olan dəmir ərintisi; bərk, lakin kövrəkdir; poladın xammalıdır.

ENTaste and odourRUвкус и запах

Bəzi minerallar xarakterik dad (halit – duzlu, silvin – acı) və ya qoxu (kükürd, arsenopirit) verir.

ENVeinRUжила

Süxurdakı çatda minerallarla dolmuş təbəqə; kvars, kalsit və filiz damarları çox yayılıb.

ENDana classificationRUклассификация Даны

Amerikan mineraloq Ceyms Danaya aid olan, minerallar kimyəvi tərkibə və quruluşa görə siniflərə bölən təsnifat sistemi.

ENDendriteRUдендрит

Ağac budaqlarına bənzər şaxələnmiş kristal aqreqatı (pirolüzit dendritləri, yerli mis).

ENDendritic habitRUдендритовидный облик

Ağac budaqlarına bənzər şaxəli aqreqat; manqan oksidləri və yerli mis üçün səciyyəvidir.

ENGossanRUжелезная шляпа

Sulfid yatağının üstündə oksidləşmədən qalan qəhvəyi-qırmızı dəmir oksid-hidroksid örtüyü; filiz axtarışı göstəricisi.

ENGranular aggregateRUзернистый агрегат

Xırda dənələrdən ibarət, kristal üzləri görünməyən kütləvi aqreqat (mərmər, sıx kvarsit).

ENDiagenesisRUдиагенез

Çöküntünün çökmə süxura çevrilməsi prosesi: sıxlaşma, susuzlaşma və sementləşmə.

ENDipyramidRUдипирамида

İki piramidanın əsaslarının birləşməsindən yaranan qapalı forma (sirkon, şeelit).

ENDipyramidal habitRUдипирамидальный облик

Hər iki ucu piramida ilə bitən kristal forması; sirkon və şeelit buna nümunədir.

ENDislocationRUдислокация

Kristal qəfəsindəki xətti qüsur; kristalın plastik deformasiyasına və böyüməsinə təsir göstərir.

ENDispersionRUдисперсия

Sındırma əmsalının dalğa uzunluğundan asılı olması; ağ işığı spektrə ayırır. Almaz və titanitdə yüksəkdir ('od').

ENDodecahedronRUдодекаэдр

12 üzlü forma; qranat kristallarının tipik formasıdır (rombododekaedr).

ENFracture fillingRUзаполнение трещин

Daşdakı çatların şüşə və ya qətranla doldurulması ilə daşın görünüşünün yaxşılaşdırılması; satışda bildirilməlidir.

ENBlast furnaceRUдоменная печь

Dəmir filizindən koksla çuqun alınan şaftlı soba; filiz, koks və flüs yuxarıdan yüklənir.

ENSaturated solutionRUнасыщенный раствор

Daha çox maddə həll edə bilməyən məhlul; soyuduqda və ya buxarlandıqda kristallaşma başlayır.

ENThe 4CsRUправило четырёх C

Almazın qiymətini təyin edən dörd amil: çəki (carat), rəng (colour), təmizlik (clarity) və kəsim (cut).

ENDruseRUдруза

Süxur boşluğunun divarında ortaq bir əsasdan böyüyən kristal dəstəsi.

ENDoubletRUдублет

İki hissənin yapışdırılmasından hazırlanan daş (məsələn, yaqut üzü və şüşə altlıq); təbii daş kimi təqdim edilə bilməz.

ENSaltRUсоль

Turşunun metalla əvəzlənməsindən alınan ion birləşməsi; mineralogiyada çox vaxt halit (xörək duzu) nəzərdə tutulur.

ENSolvent extraction–electrowinningRUэкстракция и электроэкстракция

Mis filizinin turşu ilə yuyulması, metalın üzvi məhlulla ayrılması və elektrolizlə katodda çökdürülməsi.

ENElasticityRUупругость

Bükülmüş mineralın yük götürüləndə əvvəlki formasına qayıtması; slyudalar elastik təbəqələr verir.

ENElectrical conductivityRUэлектропроводность

Mineralın elektrik cərəyanını ötürməsi; yerli metallar və bəzi sulfidlər yaxşı keçirici, silikatlar isə izolyatordur.

ENElectrolyteRUэлектролит

Elektrik cərəyanını ionlar vasitəsilə keçirən məhlul və ya ərinti.

ENElectrolysisRUэлектролиз

Elektrik cərəyanı ilə metalın məhluldan və ya ərintidən ayrılması; alüminium, mis və sinkin təmizlənməsində işlədilir.

ENElectron microscopyRUэлектронная микроскопия

Elektron şüası ilə mineralın səthi və quruluşunun yüz minlərlə dəfə böyüdülərək öyrənilməsi.

ENUnit cellRUэлементарная ячейка

Kristal qəfəsin təkrarlanan ən kiçik paralelepipedi; a, b, c ölçüləri və α, β, γ bucaqları ilə təyin olunur.

ENEpitaxyRUэпитаксия

Bir mineralın başqa mineralın kristal səthi üzərində müəyyən istiqamətdə qanunauyğun böyüməsi (sirkon üzərində ksenotim).

ENEpithermal depositRUэпитермальное месторождение

Yer səthinə yaxın, aşağı temperaturlu hidrotermal məhlulların yaratdığı qızıl və gümüş yatağı.

ENSpecimen labelRUэтикетка образца

Nümunənin adı, tapıldığı yer, tarix və toplayan şəxs haqqında yazı; elmi dəyəri müəyyən edir.

ENEvaporiteRUэвапорит

Su buxarlanması ilə çökən mineral yığını: gips, halit, silvin, boraks.

ENLimestoneRUизвестняк

Əsasən kalsitdən ibarət çökmə süxur; çox vaxt dəniz orqanizmlərinin qalıqlarından yaranır.

ENCalc-silicate skarnRUизвестковый скарн

Qranitin əhəngdaşı ilə təması zonasında əmələ gələn qranat, diopsid və volastonit zonası; çox vaxt metal filizi daşıyır.

ENTwinRUдвойник

İki və ya daha çox kristalın müəyyən simmetriya qanunu ilə birgə böyüməsi (Karlsbad, Dofine, xaç əkizləri).

ENTwin lawRUзакон двойникования

İki kristal hissənin bir-birinə nəzərən necə yönəldiyini göstərən qayda: əkiz müstəvisi, əkiz oxu və ya hər ikisi ilə təyin olunur.

ENNon-ferrous metalsRUцветные металлы

Dəmirdən başqa bütün metallar: mis, alüminium, sink, qurğuşun, qalay, nikel və s.

ENFusibilityRUплавкость

Mineralın alovda ərimə asanlığı; Kobell şkalası ilə 1–6 bal ölçülür.

ENMelting pointRUтемпература плавления

Mineralın bərk haldan maye hala keçdiyi temperatur; təmiz kvars üçün təxminən 1713 °C-dir.

ENAlloyRUсплав

İki və ya daha çox elementin (adətən metalların) qarışığı; bürünc (mis + qalay), latun (mis + sink), polad.

ENCentre stoneRUвставка

Zərgərlik məmulatının əsas daşı; ətrafındakı kiçik daşlardan (yan daşlar) fərqlənir.

ENThe four precious stonesRUчетыре драгоценных камня

Ənənəvi olaraq almaz, yaqut, sapfir və zümrüd belə adlandırılır.

ENFineness (assay mark)RUпроба

Qiymətli metal ərintisində təmiz metalın miqdarını göstərir; məsələn, 585 əyarlı qızıl 58.5% təmiz qızıl saxlayır.

ENTextureRUтекстура

Süxur və filizdə minerallar dənələrinin yerləşmə və birləşmə qaydası.

ENPhantomRUфантом

Kristalın daxilində əvvəlki böyümə mərhələsini göstərən kölgə kimi qat (kvarsda xlorit və ya hematit fantomu).

ENFaceted cutRUфасетная огранка

Daşın xüsusi hesablanmış hamar üzlərlə (fasetlərlə) kəsilməsi; işığın maksimum əks olunması üçün.

ENFerroalloysRUферросплавы

Dəmirin xrom, manqan, silisium kimi elementlərlə ərintiləri; poladın tərkibini tənzimləmək üçün əlavə olunur.

ENSpace groupRUпространственная группа

Kristal qəfəsinin bütün simmetriya əməliyyatlarının (o cümlədən sürüşmə və vint oxları) məcmusu. Cəmi 230 fəza qrupu mövcuddur.

ENOreRUруда

İqtisadi cəhətdən sərfəli miqdarda metal çıxarmaq mümkün olan mineral yığını.

ENOre depositRUрудное месторождение

Metal və ya faydalı mineralın iqtisadi cəhətdən çıxarılacaq qədər toplandığı sahə.

ENPhyllosilicatesRUфиллосиликаты

Tetraedrlərin təbəqə əmələ gətirdiyi silikatlar: slyudalar, xloritlər, gillər, talk, serpentin.

ENFlotationRUфлотация

Filizin xırdalanmış tozunu suda hava qabarcıqları ilə ayırma: sulfid mineralları köpüyə keçir, boş süxur dibə çökür.

ENFluorescenceRUфлуоресценция

Mineralın ultrabənövşəyi (və ya digər) şüalanma altında görünən işıq saçması; şüalanma kəsiləndə dayanır (flüorit, kalsit, autunit).

ENFluxRUфлюс

Ərimə temperaturunu aşağı salmaq və şlakı əmələ gətirmək üçün əlavə edilən maddə (əhəngdaşı, flüorit).

ENPhosphateRUфосфат

Tərkibində PO₄ qrupu olan mineral (apatit, turkuaz, vivianit).

ENPhosphatesRUфосфаты

PO₄ qrupu saxlayan minerallar (apatit, turkuaz); həmçinin arsenatlar və vanadatlar da bu qrupa yaxındır.

ENPhosphorescenceRUфосфоресценция

Flüoressensiyadan fərqli olaraq, işıqlanma həyəcanlandırma kəsildikdən sonra da bir müddət davam edir.

ENFumaroleRUфумарола

Vulkanın ətrafındakı, isti qaz buraxan çat; ətrafında kükürd, alunogen və salammonyak kimi minerallar çökür.

ENSublimateRUвозгон

Vulkan qazlarından birbaşa bərk halda çökən mineral (kükürd, salammonyak, realqar).

ENGangueRUпустая порода

Filizdə metal daşımayan boş mineral (kvars, kalsit, barit).

ENGemological certificateRUгеммологический сертификат

Müstəqil laboratoriyanın daşın növünü, çəkisini, rəngini, təmizliyini və işlənmə üsulunu təsdiqləyən sənədi.

ENGeodeRUжеода

İçi boş, divarları kristallarla örtülmüş yumru; boşluqda ametist, kalsit və ya kalsedon böyüyür.

ENGeological mapRUгеологическая карта

Süxurların, qırılmaların və yataqların yerləşməsini göstərən xəritə; mineral axtarışında əsas sənəddir.

ENHabitRUгабитус

Kristalın xarici görünüşü: prizmatik, iynəvari, lövhəvari, kubik, izometrik və s.

ENHalideRUгалогенид

Xlor, flüor, brom və ya yodla birləşmələr (halit NaCl, flüorit CaF₂).

ENHalidesRUгалогениды

Xlor, flüor, brom və ya yodla metalın birləşməsi: halit, flüorit, silvin.

ENHexahedron (cube)RUгексаэдр (куб)

Altı kvadrat üzlü qapalı forma; halit, pirit, flüorit və qalenit üçün səciyyəvidir.

ENHexagonal systemRUгексагональная сингония

Bir-birinə 120° bucaqlı üç bərabər üfüqi ox və bir şaquli oxu olan sistem; berill və apatit bu sistemdədir.

ENRare beryl coloursRUгелиодор и биксбит

Berilin sarı (heliodor) və qırmızı (bixbit) növləri; bixbit ən nadir daşlardandır.

ENHermann–Mauguin notationRUсимволика Германа–Могена

Nöqtə və fəza qruplarının beynəlxalq işarələmə sistemi (məsələn, 4/mmm, m3m, 6/mmm).

ENSolubilityRUрастворимость

Mineralın suda və ya turşuda həll olması. Halit suda həll olur, kalsit isə seyreltilmiş xlorid turşusunda köpürərək həll olur.

ENHydroxideRUгидроксид

OH⁻ qrupu saxlayan birləşmə; qibsit, brusit, diaspor, getit.

ENHydroxyl groupRUгидроксильная группа

Mineral tərkibindəki (OH)⁻ qrupu; müəyyən minerallarda hava və su təsiri ilə əmələ gəlir.

ENHydrolysisRUгидролиз

Maddənin su ilə reaksiyaya girərək parçalanması; çöl şpatlarının gilə çevrilməsinin əsas prosesidir.

ENHydrometallurgyRUгидрометаллургия

Metalın filizdən məhlulla (turşu, sianid) həll edilib elektroliz və ya çökdürmə ilə alınması.

ENHydrostatic weighingRUгидростатическое взвешивание

Mineralın havada və suda çəkilməsi ilə xüsusi çəkisinin dəqiq təyini.

ENHydrothermalRUгидротермальный

İsti sulu məhlulların süxur çatlarında mineral çökdürməsi (qızıl-kvars damarları, polimetal filizlər).

ENHydrothermal veinRUгидротермальная жила

İsti sulu məhlulların süxur çatlarında minerallar çökdürməsi nəticəsində yaranan lövhəşəkilli cisim; filiz yataqlarının əsas tipi.

ENHydrothermal synthesisRUгидротермальный синтез

Kristalın yüksək təzyiq və temperaturlu sulu məhlulda süni yetişdirilməsi; sintetik kvars və zümrüd bu üsulla alınır.

ENHygroscopicityRUгигроскопичность

Mineralın havadan nəmliyi udması; bişofit və karnallit kimi duz mineralları havada tez nəmlənir və ərıyır.

ENChatoyancyRUхатоянсия (кошачий глаз)

Cilalanmış daşda işıq zolağının pişik gözü kimi hərəkət etməsi (kot gözü xrizoberil).

ENSpecific gravityRUудельный вес

Mineralın kütləsinin eyni həcmli suyun kütləsinə nisbəti. Metal filizləri adətən ağırdır (barit, qalenit), silikatlar isə yüngül.

ENIMARUМеждународная минералогическая ассоциация

Beynəlxalq Mineraloji Assosiasiya: yeni mineralları təsdiq edir və adlarını rəsmiləşdirir (hazırda 6000-dən çox növ).

ENIonic substitutionRUионное замещение

Mineral quruluşunda bir ionun ölçü və yük baxımından yaxın başqa ionla əvəzlənməsi; bərk məhlulların əsasıdır.

ENIdiochromatic colourRUидиохроматическая окраска

Mineralın öz kimyəvi tərkibindən gələn daimi rəngi (malaxit – mis, kükürd – kükürdün özü).

ENBiaxial crystalRUдвуосный кристалл

İki optik oxu olan kristal (rombik, monoklin, triklin sistemlər).

ENBirefringenceRUдвупреломление

Anizotrop kristalda işığın iki fərqli sürətlə yayılan şüaya ayrılması; İslandiya şpatında yazı iki dəfə görünür.

ENSupergene enrichmentRUвторичное обогащение

Oksidləşmə zonasından süzülən məhlulların filizin aşağı hissəsində mis və gümüşü yenidən çökdürməsi.

ENImitationRUимитация

Başqa daşa oxşadılmış, lakin onunla eyni olmayan material (şüşə, kubik sirkoniya).

ENInclusionRUвключение

Kristal daxilində başqa mineral, maye və ya qaz daxilolması (kvarsda rutil iynələri).

ENInosilicatesRUиносиликаты

Tetraedrlərin zəncir (piroksenlər) və ya ikiqat zəncir (amfibollar) əmələ gətirdiyi silikatlar.

ENInterference colourRUинтерференционная окраска

Polyarizasiya mikroskopunda iki şüanın yol fərqindən yaranan rəng; kvars üçün boz-ağ, kalsit üçün yüksək tərtibli rənglər.

ENIntrusionRUинтрузия

Maqmanın süxurlar arasına daxil olub yavaş soyuması nəticəsində əmələ gələn dərinlik süxur kütləsi (qranit).

ENInversion centreRUцентр инверсии

Simmetriya elementi: hər nöqtə mərkəzdən keçərək əks tərəfdə eyni məsafədə təkrarlanır (işarəsi 1̄).

ENIonRUион

Elektron itirmiş və ya qəbul etmiş yüklü atom; mineral kristalları ionlardan qurulub.

ENIonic bondRUионная связь

Əks yüklü ionlar arasındakı elektrostatik cazibə; halit və flüorit kimi minerallar üçün səciyyəvidir.

ENIonic radiusRUионный радиус

Kristalda ionun effektiv ölçüsü; yaxın ölçülü ionlar bir-birini əvəz edə bilir (izomorfizm).

ENSilky lustreRUшелковистый блеск

Lifli mineralların səthində ipək kimi zərif parıltı; qips (lifli növü) və asbestdə görülür.

ENIridescenceRUиризация

Nazik təbəqələrdə işığın interferensiyası ilə baxış bucağından asılı olaraq rəngin dəyişməsi (bornit, hematit, opal).

ENThermal conductivityRUтеплопроводность

Mineralın istiliyi ötürmə qabiliyyəti. Almaz bütün təbii materiallar arasında ən yüksək istilik keçiriciliyinə malikdir.

ENReflectionRUотражение

İşığın mineral səthindən geri qayıtması; parıltının əsasını təşkil edir.

ENAcicularRUигольчатый

Çox nazik və uzun, iynə kimi kristallar (natrolit, skolezit, rutil).

ENTrace elementRUэлемент-примесь

Mineralın əsas tərkibinə daxil olmayan çox az miqdarda element; mineralın rənginə, mənşəyinə və xassələrinə təsir edə bilər.

ENIsomorphismRUизоморфизм

Fərqli kimyəvi tərkibli maddələrin eyni kristal quruluşuna malik olması, ionların bir-birini əvəzləməsi.

ENRadiometric datingRUизотопное датирование

Mineraldakı radioaktiv izotopun və onun parçalanma məhsulunun nisbətinə görə yaşın təyini (U–Pb sirkonda, K–Ar slyudada).

ENIsotropicRUизотропный

Xassələri istiqamətdən asılı olmayan mühit; kubik kristallar və şüşə optik cəhətdən izotropdur, ikiqat şüasındırma vermir.

ENCabochonRUкабошон

Fasetsiz, hamar qübbəli cilalanmış daş (opal, firuzə, ulduz sapfir).

ENCadmiumRUкадмий

Sfalerit və qrinokitdə olan zəhərli ağır metal; böyrəkləri zədələyir və kanserogendir.

ENCalcinationRUобжиг (кальцинация)

Karbonat və ya hidroksidin qızdırılaraq CO₂ və ya su itirməsi ilə oksidə çevrilməsi (əhəngdaşından əhəng).

ENCaratRUкарат

Qiymətli daşların çəki vahidi: 1 karat = 0,2 qram. Qızılda isə əyar (24 karat = təmiz qızıl).

ENCarbonateRUкарбонат

Tərkibində CO₃ qrupu olan mineral (kalsit, dolomit, malaxit); turşu ilə köpürür.

ENCarbonatiteRUкарбонатит

Maqmatik mənşəli karbonat süxuru (kalsit, dolomit); niobium, nadir torpaq elementləri və fosfor yataqları ilə əlaqəlidir.

ENCarbonatesRUкарбонаты

CO₃ qrupu saxlayan minerallar: kalsit, dolomit, malaxit; seyreltilmiş turşuda köpürür.

ENFramework structureRUкаркасная структура

Atomların üç ölçülü şəbəkə əmələ gətirdiyi quruluş; seolitlərdə şəbəkə içində kanallar qalır.

ENKarstRUкарст

Suda həll olan süxurlarda (əhəngdaşı, gips) mağara, uçurum və su axınlarının əmələ gəldiyi relyef.

ENCationRUкатион

Müsbət yüklü ion (Fe²⁺, Ca²⁺, Cu²⁺); mineralın rəngi və xassələri çox vaxt kationdan asılıdır.

ENCathodeRUкатод

Elektrolizdə metal kationlarının çökdüyü mənfi elektrod; təmiz mis katodda toplanır.

ENConductivityRUпроводимость

Mineralın elektrik və ya istilik keçirmə qabiliyyəti; yerli metallar və bəzi sulfidlər yaxşı keçiricidir.

ENGirdleRUрундист

Daşın tacası ilə pavilyonunu ayıran ən enli kənar zolağı; daş oraya tutdurulur.

ENHackly fractureRUзанозистый излом

Kəskin, kərtikli kənarlar verən qırılma; yerli metallar (mis, gümüş) üçün səciyyəvidir.

ENExploration drillingRUразведочное бурение

Yeraltı süxurdan nümunə (kern) çıxarmaq və filiz yatağını qiymətləndirmək üçün aparılan qazma.

ENKimberliteRUкимберлит

Mantiyadan almaz gətirən ultraəsas vulkanik süxur; adını Cənubi Afrikanın Kimberli şəhərindən alıb.

ENChemical precipitationRUхимическое осаждение

Məhluldakı ionların birləşərək bərk mineral kimi ayrılması; duz və karbonat çöküntülərinin əsas mənşəyidir.

ENCleavageRUкливаж (спайность)

“Ayrılma” ilə eyni məna: kristalın hamar müstəvilərlə parçalanması.

ENCokeRUкокс

Daş kömürün havasız qızdırılması ilə alınan yanacaq və reduksiyaedici; domna sobasında dəmir filizini reduksiya edir.

ENColloform habitRUколломорфная форма

Kolloid məhluldan çökən, yumru və qat-qat quruluşlu aqreqatların ümumi adı.

ENColloidRUколлоид

Çox xırda (nm) hissəciklərdən ibarət gel kimi maddə; malaxit və xrizokolla kimi minerallar belə əmələ gələ bilər.

ENCrystal form combinationRUкомбинация простых форм

Bir kristalda bir neçə sadə formanın birgə iştirakı (məsələn, kub + oktaedr). Real kristalların çoxu kombinasiyadır.

ENConchoidal fractureRUраковистый излом

Qabıq şəklində hamar əyri səthlər verən qırılma; kvars, obsidian və şüşədə müşahidə olunur.

ENConcretionRUконкреция

Çöküntü süxurda mərkəzdən böyüyən yumru aqreqat (pirit, markazit, kalsedon yumruları).

ENConoscopeRUконоскоп

Polyarizasiya mikroskopunda kristalın optik əlamətini və oxlarını təyin etmək üçün yığılan işıq şüaları ilə müşahidə üsulu.

ENConcentrateRUконцентрат

Zənginləşdirmədən (flotasiya və s.) sonra metal daşıyan mineralın artırılmış payı ilə alınan məhsul.

ENContact twinRUконтактный двойник

İki kristalın müstəvi boyunca birləşdiyi əkiz (qipsdə 'qaranquş quyruğu').

ENContact metamorphismRUконтактовый метаморфизм

Maqmatik intruziyanın istiliyi ilə ətraf süxurların dəyişməsi; mərmər, hornfels və skarnlar əmələ gəlir.

ENContinental riftRUконтинентальный рифт

Qitənin ayrılmağa başladığı zona; vulkanizm və nadir minerallarla (karbonatit, nefelin) əlaqəlidir.

ENCoordination numberRUкоординационное число

Bir atomun ən yaxın qonşu atomlarının sayı: NaCl-də 6, sıx yığılmış metallarda 12.

ENCovalent bondRUковалентная связь

Atomların elektronları ortaq istifadə etməsi; almaz və kvars çox bərk olmasını bu rabitəyə borcludur.

ENBrittlenessRUхрупкость

Mineralın zərbə altında əyilmədən parçalanma xassəsi; əksər silikatlar və karbonatlar kövrəkdir.

ENCryptocrystallineRUскрытокристаллический

Kristalları o qədər kiçikdir ki, yalnız çox böyüdücü ilə görünür (xalsedon, çört).

ENCrystalRUкристалл

Atomların dövri, nizamlı düzülüşü olan bərk cisim; xarici formasında düz üzlər və kənarlar görünür.

ENCrystal growthRUрост кристалла

Atomların məhluldan, ərintidən və ya buxardan kristal səthinə qoşulması ilə kristalın iriləşməsi; üzlər qat-qat böyüyür.

ENCrystal edgeRUребро кристалла

Kristalın iki üzünün kəsişmə xətti.

ENCutRUогранка

Daşın parıltısını artırmaq üçün onun fasetlərlə işlənməsi; kəsimin keyfiyyəti qiymətə güclü təsir edir.

ENCrystal latticeRUкристаллическая решётка

Atomların, ionların və ya molekulların kristalda üçölçülü dövri düzülüşü; elementar özəyin təkrarlanması ilə yaranır.

ENCrystal structureRUкристаллическая структура

Atomların, ionların və ya molekulların kristalda üç ölçülü düzülüşü. Eyni kimyəvi tərkibli minerallar fərqli quruluşda ola bilər (polimorfizm).

ENCrystal bondingRUкристаллическая связь

Atomları kristalda birləşdirən qüvvələr: ion, kovalent, metal və zəif Van der Vaals rabitələri.

ENCrystal classRUкристаллический класс

Eyni nöqtə simmetriyasına malik kristallar qrupu. Cəmi 32 kristal sinfi (nöqtə qrupu) mövcuddur və onlar 7 kristal sistemində birləşir.

ENCrystal systemRUсингония

Simmetriyaya görə 7 qrup: triklin, monoklin, rombik, tetraqonal, triqonal, heksaqonal, kubik.

ENWater of crystallizationRUкристаллизационная вода

Kristal quruluşunun tərkib hissəsi olan su molekulları (gips CaSO₄·2H₂O, mirabilit); qızdırılanda itirilir.

ENCrystal faceRUгрань кристалла

Kristalın hamar xarici səthi; üzün mövqeyi qəfəs müstəvisinə uyğun gəlir.

ENCrystallizationRUкристаллизация

Maqma, məhlul və ya buxardan bərk kristalın əmələ gəlməsi prosesi.

ENCrystallographic axesRUкристаллографические оси

Kristalın simmetriyasını təsvir etmək üçün seçilən a, b, c koordinat oxları; onların uzunluq nisbəti və aralarındakı bucaqlar kristal sistemini müəyyən edir.

ENCubic systemRUкубическая сингония

Üç bərabər və bir-birinə perpendikulyar oxlu kristal sistemi; pirit, qalenit, halit, almaz və qranat bu sistemdədir.

ENCuletRUкалетта

Pavilyonun aşağı ucundakı kiçik nöqtə və ya kiçik üz.

ENCupellationRUкупелирование

Qızılı və gümüşü qurğuşundan ayırmaq üçün qədim üsul: qurğuşun oksidləşib məsaməli qabın (kupelin) divarına sorulur.

ENBody colourRUцвет тела

Mineralın kütləsinin əsas rəngi; səthdəki oyunlardan (iridessensiya və s.) fərqlənir.

ENQuartziteRUкварцит

Qumdaşının metamorfizmi ilə yaranan, demək olar ki, tamamilə kvarsdan ibarət çox bərk süxur.

ENFerrous metalsRUчёрные металлы

Dəmir və onun ərintiləri (çuqun, polad), həmçinin manqan və xrom.

ENLayered structureRUслоистая структура

Atomların qatlar üzrə düzüldüyü və qatlar arasında zəif rabitə olan quruluş; mükəmməl ayrılmanın səbəbi (slyuda, qrafit).

ENOpaque mineralRUнепрозрачный минерал

İşığı buraxmayan mineral; əksər metal parıltılı minerallar (pirit, qalenit, maqnetit) belədir.

ENLattice parameterRUпараметр решётки

Elementar özəyin kənarlarının uzunluğu (a, b, c) və aralarındakı bucaqlar (α, β, γ). Rentgen difraksiyası ilə dəqiq ölçülür.

ENFractureRUизлом

Ayrılma müstəvisi olmayan qırılma səthinin xarakteri: konxoidal (şüşəvari), qeyri-bərabər, kürəvi, lifli.

ENGemstoneRUдрагоценный камень

Gözəllik, davamlılıq və nadirliyə görə kəsilib zərgərlikdə işlədilən mineral.

ENGneissRUгнейс

Açıq və tünd mineral zolaqlarından ibarət yüksək dərəcəli metamorfik süxur.

ENRoastingRUобжиг

Sulfid filizini hava axınında qızdırıb oksidə çevirmə; kükürd SO₂ kimi ayrılır və sulfat turşusu alınır.

ENGraniteRUгранит

Kvars, kalium çöl şpatı, plagioklaz və slyudadan ibarət iridənəli maqmatik süxur; qitə qabığının əsas süxurudur.

ENGravity concentrationRUгравитационное обогащение

Minerallarını sıxlıq fərqinə görə ayırma (yuma, jiq, spiral); qızıl və kassiterit üçün işlədilir.

ENGreisenRUгрейзен

Qranitin yüksək temperaturlu hidrotermal dəyişməsi nəticəsində kvars və slyudadan ibarət süxur; qalay və volfram yataqları ilə bağlıdır.

ENSandstoneRUпесчаник

Sementlənmiş qum dənələrindən (əsasən kvars) ibarət çökmə süxur.

ENLead poisoningRUотравление свинцом

Qurğuşun tozunun və ya birləşmələrinin orqanizmə düşməsi ilə yaranan zəhərlənmə; qalenit, serussit və anglezit ilə işləyərkən əl yuyulmalıdır.

ENLabradorescenceRUлабрадоризация

Labradoritdə nazik əkiz təbəqələrdən işığın interferensiyası ilə mavi, yaşıl və qızılı rəng parıltısı.

ENLateriteRUлатерит

İsti-nəmli iqlimdə güclü ayrışma nəticəsində yaranan dəmir və alüminium oksidləri ilə zəngin qırmızı örtük; boksit və nikel yataqlarının mənbəyidir.

ENLavaRUлава

Vulkan püskürməsi zamanı yer səthinə çıxan və soyuyaraq bərkiyən maqma.

ENFibrousRUволокнистый

Paralel və ya radial düzülmüş nazik liflərdən ibarət aqreqat (asbest, tiger gözü, lifli gips).

ENLithosphereRUлитосфера

Yer qabığı və yuxarı mantiyanın bərk hissəsindən ibarət sərt örtük; tektonik plitələr bundan təşkil olunub.

ENTabularRUпластинчатый

Kristal və ya aqreqatın bir istiqamətdə yastı, lövhə şəklində olması (barit, selenit).

ENHand-lens examinationRUосмотр с лупой

10 dəfə böyüdən lupa ilə kristal formasını, parıltını, qırılmanı və qarışıqları müşahidə etmə.

ENLuminescenceRUлюминесценция

Mineralın hər hansı enerji (UB, rentgen, istilik, sürtünmə) təsiri ilə soyuq işıq saçması; flüoressensiya və fosforessensiyanı əhatə edir.

ENLustre (luster)RUблеск

Mineral səthinin işığı necə əks etdirməsi: metal, almaz, şüşə, ipək, sedəf, yağlı və s.

ENMacrocrystallineRUкрупнокристаллический

Kristalları çılpaq gözlə aydın görünən quruluş.

ENMagmaRUмагма

Yer qabığının dərinliklərində olan ərimiş silikat kütlə; soyuyanda maqmatik süxurlara və minerallara çevrilir.

ENMagmatic differentiationRUмагматическая дифференциация

Soyuyan maqmadan minerallar ardıcıl kristallaşır və maqmanın tərkibi dəyişir; bu, müxtəlif süxurların yaranmasının əsas səbəbidir.

ENIgneous rockRUмагматическая порода

Maqmanın və ya lavanın soyuyub bərkiməsindən yaranan süxur (qranit, bazalt, obsidian).

ENMagnetic separationRUмагнитная сепарация

Maqnit minerallarını (maqnetit) qeyri-maqnit ganqdan ayırma üsulu.

ENMagnet testRUтест магнитом

Maqnitin nümunəni cəzb etməsi ilə maqnetit, pirrotin və dəmirli meteoritləri ayırd etmə.

ENMagnetismRUмагнитность

Mineralın maqnitə cəlb olunması: ferromaqnit (maqnetit), paramaqnit və diamaqnit minerallar fərqləndirilir.

ENMantleRUмантия

Yer qabığı ilə nüvə arasındakı qalın silikat təbəqə; əsas minerallar olivin, piroksen, qranat və bridjmanitdir.

ENVolcanogenic massive sulfide depositRUколчеданное месторождение

Dəniz dibində isti hidrotermal çıxışlarda çökmüş mis, sink və qurğuşun sulfidlərindən ibarət yataq.

ENMammillary habitRUмамиллярная форма

Süd vəzilərini xatırladan, yumru formalı aqreqat; malaxit və hematitdə tez-tez rast gəlinir.

ENMatrixRUматрица

Kristalın bitdiyi və ya içinə qarışdığı əsas süxur; kolleksiyada nümunənin bir hissəsidir.

ENMetallic lustreRUметаллический блеск

Cilalanmış metal kimi güclü əks etdirən parıltı; pirit, qalenit və maqnetitdə görülür.

ENMetallic bondRUметаллическая связь

Sərbəst elektron buludu ilə birləşmiş atomlar; metalların parıltısı, çevikliyi və elektrik keçiriciliyini izah edir.

ENMetamictRUметамиктный

Radioaktiv elementlərin uzunmüddətli şüalanması nəticəsində kristal quruluşu pozulmuş mineral (bəzi sirkon, torianit).

ENMetamict stateRUметамиктное состояние

Radioaktiv parçalanma nəticəsində kristal qəfəsin pozulub amorfa çevrilməsi.

ENMetamorphic faciesRUметаморфическая фация

Müəyyən təzyiq-temperatur şəraitində əmələ gələn mineral assosiasiyası (yaşıl şist, mavi şist, amfibolit, qranulit, eklogit).

ENMetamorphic rockRUметаморфическая порода

Yüksək təzyiq və temperaturun təsiri ilə əvvəlki süxurun dəyişməsindən yaranan süxur (mərmər, qneys, şist).

ENMetamorphismRUметаморфизм

Süxurların yüksək temperatur və təzyiq altında ərimədən dəyişməsi (əhəngdaşı → mərmər).

ENMetasomatismRUметасоматоз

Süxurun kimyəvi tərkibinin isti məhlullar təsirilə ərimədən dəyişməsi (skarn əmələgəlməsi).

ENMeteoriteRUметеорит

Yer səthinə düşmüş kosmik cisim parçası; dəmir-nikel (kamasit, taenit) və ya daş tərkibli olur.

ENMesotheliomaRUмезотелиома

Asbest və erionit liflərinin nəfəslə daxil olması nəticəsində ağciyər və döş qəfəsini əhatə edən qişanın xərçəngi.

ENLattice centringRUцентрировка решётки

Elementar özəyin üz və ya həcm mərkəzində əlavə qəfəs nöqtəsinin olması (P, I, F, C). 7 sistem və mərkəzləşmə birlikdə 14 Brave qəfəsini verir.

ENMarbleRUмрамор

Əhəngdaşı və ya dolomitin metamorfizmi ilə yaranan dənəvi karbonat süxuru; heykəltəraşlıq və tikintidə işlədilir.

ENMicrocrystallineRUмикрокристаллический

Kristalları mikroskopla görünən, lakin çılpaq gözlə seçilməyən quruluş.

ENThin sectionRUшлиф

Süxurun 0.03 mm qalınlığa qədər cilalanmış kəsiyi; polyarizasiya mikroskopunda mineralları təyin etmək üçün istifadə olunur.

ENElectron microprobe analysisRUмикрозондовый анализ

Mineralın mikroskopik sahəsinin kimyəvi tərkibini dəqiq təyin edən elektron şüası üsulu.

ENMiller indicesRUиндексы Миллера

Kristalda müstəvini və ya üzü təyin edən üç (hkl) tam ədəd; müstəvinin oxlardan kəsdiyi parçaların tərs qiymətləri ilə hesablanır.

ENMineralRUминерал

Təbii yolla əmələ gəlmiş, müəyyən kimyəvi tərkibi və nizamlı kristal quruluşu olan qeyri-üzvi bərk maddə.

ENMineral formulaRUформула минерала

Mineralın kimyəvi tərkibinin işarəsi; dəyişkən üzvlər mötərizədə vergüllə yazılır, məsələn (Mg,Fe).

ENMineral collectionRUминералогическая коллекция

Nümunələrin yer, tarix və mənbə məlumatı ilə sistemləşdirilmiş toplusu; elmi dəyərini etiket müəyyən edir.

ENMineral groupRUгруппа минералов

Oxşar quruluşlu və kimyəvi xassəli mineralların birliyi (qranatlar, slyudalar, çöl şpatları).

ENMineral speciesRUминеральный вид

Eyni kimyəvi tərkib və kristal quruluşuna malik, Beynəlxalq Mineraloji Assosiasiya (IMA) tərəfindən təsdiq olunmuş mineral.

ENMineral cementRUминеральный цемент

Çökmə süxurda dənələri birləşdirən mineral (kalsit, kvars, dəmir oksidi).

ENMineral dustRUминеральная пыль

Kəsmə, üyütmə və cilalama zamanı yaranan tozlar; kvars tozu silikoz, berillium tozu bərilliyoz törədə bilər.

ENMineral depositRUместорождение полезных ископаемых

Faydalı mineralın iqtisadi cəhətdən çıxarılmağa dəyən miqdarda toplandığı yer.

ENMineralogyRUминералогия

Minerallarını, onların tərkibini, quruluşunu, xassələrini, əmələgəlməsini və yayılmasını öyrənən elm.

ENMineraloidRUминералоид

Təbii bərk maddə, lakin kristal quruluşu yoxdur (amorf): opal, obsidian, kəhrəba. Mineral sayılmır.

ENMonoclinic systemRUмоноклинная сингония

Üç müxtəlif oxlu, onlardan biri qalan ikisinə meylli olan sistem; qips, ortoklaz və slyuda bu sistemdədir.

ENMohs scaleRUшкала Мооса

Nisbi sərtlik şkalası: 1 talk, 2 gips, 3 kalsit, 4 flüorit, 5 apatit, 6 ortoklaz, 7 kvars, 8 topaz, 9 korund, 10 almaz.

ENWaxy lustreRUвосковой блеск

Şam mumuna bənzər parıltı; kalsedon və serpentində olur.

ENComparative analysisRUсравнительный анализ

Naməlum nümunənin xassələrinin məlum minerallarla müqayisə edilməsi; təyinetmənin ən sadə üsuludur.

ENRare earth elements (REE)RUредкоземельные элементы

Lantanoidlər (La–Lu), skandium və ittrium; maqnit, batareya və elektronikada vacibdir (bastnazit, monasit).

ENNephriteRUнефрит

Tremolit–aktinolit liflərinin sıx toxunması ilə əmələ gələn jade növü; digər jade növü jadeitdir.

ENNesosilicatesRUнесосиликаты

Ayrıca SiO₄ tetraedrlərindən ibarət silikatlar: olivin, qranat, topaz, sirkon.

ENNoble metalsRUблагородные металлы

Oksidləşməyə və korroziyaya davamlı metallar: qızıl, gümüş, platin qrupu metalları.

ENPoint groupRUточечная группа

Kristalda mümkün olan simmetriya əməliyyatlarının (bir nöqtə ətrafında) məcmusu; 32 kristal sinfi mövcuddur.

ENPoint defectRUточечный дефект

Qəfəsdə atomun çatışmaması (vakansiya) və ya artıq atomun olması; rəng mərkəzlərinin yaranmasının səbəbidir.

ENSpecimenRUобразец

Kolleksiya və ya tədqiqat üçün götürülmüş mineral parçası.

ENNucleationRUзародышеобразование

Məhluldan və ya ərintidən yeni kristalın ilk mikroskopik nüvəsinin yaranması; kristallaşmanın başlanğıc mərhələsi.

ENOphioliteRUофиолит

Okean qabığı və üst mantiya süxurlarının quruya çıxmış parçası: peridotit, serpentinit, qabbro, bazalt.

ENOxideRUоксид

Metalın oksigenlə birləşməsi olan mineral (hematit Fe₂O₃, korund Al₂O₃); çox vaxt sərt və davamlıdır.

ENOxidesRUоксиды

Metalın oksigenlə birləşməsi: hematit, maqnetit, korund, kassiterit, rutil.

ENOxidation stateRUстепень окисления

Atomun birləşmədəki şərti yükü; dəmir Fe²⁺ və Fe³⁺ halında müxtəlif mineral və rənglər verir.

ENOxidation zoneRUзона окисления

Filiz yatağının yer səthinə yaxın hissəsi: sulfidlər oksidləşib karbonat, sulfat və oksidlərə çevrilir (malaxit, azurit, limonit).

ENOctahedronRUоктаэдр

8 bərabərtərəfli üçbucaq üzü olan forma; almaz, flüorit, maqnetit kristallarında.

ENOoliteRUоолит

Konsentrik qatlı xırda kürəciklərdən (balıq kürüsü kimi) ibarət aqreqat.

ENOpalescenceRUопалесценция

Süd kimi ağımtıl-mavi parıltı; opalın daxilindəki mikroskopik kürələrdən işığın səpilməsindən yaranır.

ENOptic characterRUоптический знак

Kristalın bir oxlu (tetraqonal, heksaqonal, triqonal) və ya iki oxlu (rombik, monoklin, triklin) olması; kubik minerallar izotropdur.

ENParagenesisRUпарагенезис

Minerallara eyni şəraitdə birgə əmələ gəlməsi və birgə rast gəlinməsi.

ENLusterRUблеск

Mineral səthindən işığın əks olunma xarakteri: metal, almaz, şüşə, ipək, sedəf, yağlı, mumsu və torpaq parıltısı. Diaqnostik əlamətdir.

ENPavilionRUпавильон

Fasetli daşın kəmərdən aşağı, ucu kuletdə bitən hissəsi; işığı əks etdirir.

ENPegmatiteRUпегматит

Maqmanın son mərhələsində əmələ gələn çox iri kristallı süxur; nadir mineralların mənbəyi.

ENPegmatite dykeRUпегматитовая жила

Qranitlə əlaqəli, iri kristallı minerallardan ibarət damar; spodumen, berill, turmalin və topaz mənbəyidir.

ENPenetration twinRUдвойник прорастания

İki kristalın bir-birinin içindən keçmiş kimi göründüyü əkiz (flüoritdə, stavrolitdə).

ENPeridotiteRUперидотит

Olivin və piroksendən ibarət ultraəsas süxur; Yer mantiyasının əsas süxurudur.

ENPerovskite structureRUструктура перовскита

ABX₃ formulalı kub quruluş tipi; Yer mantiyasında ən çox yayılmış quruluşlardan biridir.

ENPetrographyRUпетрография

Süxurların tərkibini, quruluşunu və mənşəyini, əsasən mikroskopla öyrənən elm.

ENpHRUpH

Məhlulun turşuluq dərəcəsini göstərən kəmiyyət; mineralların həllolmasına və çökməsinə təsir göstərir.

ENPiezoelectricRUпьезоэлектрик

Mexaniki təzyiq altında elektrik yükü yaranması (kvars, turmalin); saatlarda və sensorlarda istifadə olunur.

ENPinacoidRUпинакоид

İki paralel üzdən ibarət açıq forma; kristalın ucunu və ya lövhə üzlərini əmələ gətirir.

ENPyramidRUпирамида

Bir nöqtədə (təpədə) kəsişən üzlərdən ibarət açıq forma; kristalların uc hissəsini təşkil edir.

ENPyritohedronRUпентагон-додекаэдр (пиритоэдр)

On iki beşbucaqlı üzdən ibarət kubik sistem forması; ilk dəfə pirit kristallarında təsvir olunduğu üçün belə adlanır.

ENPyroelectricRUпироэлектрик

İstiliklə elektrik yükü yaranması (turmalin, hemimorfit).

ENPyrometallurgyRUпирометаллургия

Metalın filizdən yüksək temperaturda (qovurma, ərimə) alınması; dəmir, mis və qurğuşunun əsas istehsal üsuludur.

ENPisoliteRUпизолит

Noxud boyda yuvarlaq, konsentrik quruluşlu dənələr; boksitlərdə və karbonat süxurlarında rast gəlinir.

ENPlacerRUроссыпь

Su ilə daşınıb çay qumlarında toplanmış ağır mineral (qızıl, kassiterit, almaz) yığını.

ENPleochroismRUплеохроизм

Kristalın müxtəlif istiqamətdən baxanda fərqli rəng göstərməsi (kordierit, andaluzit, turmalin).

ENDichroscope testRUтест дихроскопом

Dixroskop adlı kiçik alətlə daşın iki rəngi müşahidə edilərək onun növü haqqında nəticə çıxarılır.

ENPlate tectonicsRUтектоника плит

Yer litosferinin plitələrə bölünməsi və onların hərəkəti; dağların, vulkanların və filiz yataqlarının yerləşməsini izah edir.

ENSteelRUсталь

Tərkibində 2%-ə qədər karbon olan dəmir ərintisi; çuqundan artıq karbonun yandırılması ilə alınır.

ENPolymorphismRUполиморфизм

Eyni kimyəvi tərkibin müxtəlif kristal quruluşlarda olması: almaz ↔ qrafit, kalsit ↔ araqonit.

ENPolysynthetic twinRUполисинтетический двойник

Çoxlu nazik əkiz təbəqələrin təkrarlanması; plagioklazda zolaqlar şəklində görünür.

ENPolarizing microscopeRUполяризационный микроскоп

Nazik süxur kəsiyində minerallar optik xassələrinə (rəng, ikiqat şüasındırma, əkiz) görə tanınır.

ENPorphyry copper depositRUмедно-порфировое месторождение

Maqmatik intruziya ətrafında xırda damarlarla yayılmış mis (və molibden, qızıl) yatağı; dünya mis hasilatının əsas mənbəyi.

ENPrismRUпризма

Bir oxa paralel olan üç, dörd, altı və ya daha çox üzdən ibarət açıq forma; kristalın uzanmış gövdəsini əmələ gətirir.

ENPrismatic habitRUпризматический облик

Bir istiqamətdə uzanmış, bir neçə paralel üzlü kristal forması; kvars və turmalinə xasdır.

ENPseudomorphRUпсевдоморфоза

Bir mineralın formasını saxlayaraq başqa mineralla əvəzlənməsi (kubik piritin limonitlə əvəzlənməsi).

ENScalyRUчешуйчатый

Kiçik nazik pulcuqlardan ibarət aqreqat (slyuda, qrafit, talk).

ENRadiating aggregateRUрадиально-лучистый агрегат

Bir mərkəzdən şüa kimi ayrılan kristallardan ibarət aqreqat (natrolit, pirofillit, kavansit).

ENRadioactive mineralsRUрадиоактивные минералы

Uran, torium və ya bəzi nadir torpaq elementləri olan, öz-özünə şüalanan minerallar (uraninit, torbernit, monazit).

ENRadioactivityRUрадиоактивность

Atom nüvəsinin öz-özünə parçalanıb şüalanma buraxması; uraninit, autunit, monasit belə minerallardır.

ENRadonRUрадон

Uran və toriumun parçalanması nəticəsində süxurlardan ayrılan radioaktiv qaz; qapalı otaqlarda yığılıb ağciyər xərçəngi riskini artırır.

ENRefiningRUрафинирование

Xam metaldan qarışıqların kənarlaşdırılması ilə yüksək təmizlikli metal alınması.

ENRaman spectroscopyRUрамановская спектроскопия

Lazer şüasının mineralda səpilməsi ilə alınan spektr əsasında mineralı dağıtmadan təyin etmə üsulu.

ENReductionRUвосстановление

Metal oksidindən oksigenin çıxarılması (məs., dəmir oksidi + CO → dəmir).

ENRefractometerRUрефрактометр

Daşın sındırma əmsalını ölçən cihaz; gemoloq daşı bununla təyin edir.

ENRegional metamorphismRUрегиональный метаморфизм

Dağəmələgəlmə zamanı geniş ərazidə yüksək təzyiq və temperatur altında süxurların dəyişməsi (şistlər, qneyslər).

ENX-ray diffractionRUрентгеновская дифракция

Rentgen şüalarının kristal qəfəsdən səpilməsi ilə mineralın quruluşunu və növünü təyin edən əsas laborator üsul.

ENX-ray fluorescenceRUрентгенофлуоресцентный анализ

Mineralı rentgen şüası ilə işıqlandırıb elementlərin xarakterik şüalanmasına görə kimyəvi tərkibini dağıtmadan təyin etmə üsulu.

ENColour gradeRUцветовая градация

Rəngsiz almazlarda D (tam rəngsiz) hərfindən Z (sarımtıl) hərfinə qədər rəng şkalası.

ENColour centreRUцентр окраски

Kristal qəfəsindəki qüsur, hansı ki işığın bir hissəsini udur və rəng yaradır; təbii radiasiya tüstülü kvarsda belə mərkəzlər əmələ gətirir.

ENPlay of colourRUигра цвета

Qiymətli opalda baxış bucağı dəyişdikcə spektr rənglərinin parlaması; silisium kürələrinin nizamlı düzülüşündən yaranır.

ENOrthorhombic systemRUромбическая сингония

Üç müxtəlif uzunluqlu, bir-birinə perpendikulyar oxlu sistem; topaz, olivin, barit və araqonit bu sistemdədir.

ENRhombic dodecahedronRUромбододекаэдр

On iki romb üzlü kubik forma; qranatlarda ən çox rast gəlinən kristal formasıdır.

ENRhombohedronRUромбоэдр

6 romb üzü olan kristal forma; 'dartılmış kub'. Kalsit, dolomit, hematit kristallarında rast gəlinir.

ENPearly lustreRUперламутровый блеск

İncinin daxili parıltısına bənzər parıltı; talk və slyudada olur, çox vaxt mükəmməl ayrılma səthlərində görünür.

ENSedimentationRUосадконакопление

Su və ya küləklə daşınmış hissəciklərin çökərək təbəqə əmələ gətirməsi.

ENCementation (supergene enrichment)RUцементация

Misin oksidləşmə zonasından məhlulla süzülüb aşağıda sulfidlər şəklində zənginləşməsi (kalkozin, kovellin).

ENHardnessRUтвёрдость

Mineralın cızılmaya qarşı müqaviməti (Moos şkalası ilə ölçülür).

ENScratch hardness testRUопределение твёрдости царапаньем

Mineralın Moos şkalasındakı nümunələrlə cızılması ilə sərtliyinin təyini; dırnaq 2.5, mis sikkə 3.5, polad bıçaq 5.5 sərtlikdədir.

ENSpheruliteRUсферолит

Radial-lifli quruluşlu kürəvi aqreqat; obsidianda 'qar dənəciyi' kristobalit sferolitləri olur.

ENClose packingRUплотнейшая упаковка

Kürələrin (atomların) ən az boşluq qalacaq şəkildə düzülməsi; metalların və bir çox ion kristallarının əsasıdır.

ENDensity (specific gravity)RUплотность

Mineralın həcm vahidinin kütləsi (q/sm³) və ya suya nisbəti; qalenit 7,6, kvars 2,65.

ENRefractive indexRUпоказатель преломления

İşığın vakuumda sürətinin mineralda sürətinə nisbəti; yüksək əmsal daha parlaq görünüş verir (almaz 2,42).

ENCyanidationRUцианирование

Qızılın və gümüşün sianid məhlulunda həll edilməsi ilə alınması; ekoloji risk daşıyır.

ENCyclosilicatesRUциклосиликаты

Tetraedrlərin halqa əmələ gətirdiyi silikatlar: berill, turmalin, kordierit.

ENSilicateRUсиликат

Tərkibində silisium-oksigen tetraedri (SiO₄) olan mineral; Yer qabığının ən yayılmış mineral sinfidir.

ENSilicate tetrahedronRUкремнекислородный тетраэдр

Mərkəzdə Si, dörd küncdə O olan [SiO₄]⁴⁻ qrupu – bütün silikatların əsas quruluş vahidi.

ENSilicatesRUсиликаты

Tərkibində silisium-oksigen tetraedrləri olan minerallar; Yer qabığının təxminən 90%-ni təşkil edir.

ENSilicosisRUсиликоз

Kvars tozunun uzun müddət nəfəs alınması ilə ağciyər xəstəliyi; mədən, daşişləmə və kvars tozu ilə iş təhlükəsidir.

ENSymmetryRUсимметрия

Fiqurun bir əməliyyatdan (çevrilmə, güzgü əksi, inversiya) sonra özü ilə üst-üstə düşməsi.

ENMirror planeRUплоскость симметрии

Kristalı güzgü kimi iki eyni hissəyə bölən müstəvi (işarəsi m).

ENRotation axisRUось симметрии

Ətrafında 360°/n dönmə ilə kristalın özü ilə üst-üstə düşdüyü xətt; kristallarda yalnız 2, 3, 4, 6-tərtibli oxlar mümkündür.

ENSynthetic gemstoneRUсинтетический камень

Laboratoriyada hazırlanan, təbii daşla eyni kimyəvi tərkibə və quruluşa malik daş (sintetik yaqut, sintetik zümrüd).

ENScalenohedronRUскаленоэдр

12 üzlü forma, üzləri qeyri-bərabərtərəfli üçbucaqdır; kalsitin 'diş' formalı kristalları buna misaldır.

ENSkarnRUскарн

Maqmatik intruziyanın əhəngdaşı ilə təmasında əmələ gələn kalsium-silikat süxuru; dəmir, mis, volfram filizlərinin mənbəyi.

ENSkeletal crystalRUскелетный кристалл

Sürətli böyümə nəticəsində kənarları və ya künclərinin üstünlük təşkil etdiyi, daxili hissəsi boş qalmış kristal.

ENScepterRUскипетр

Uzun gövdənin üzərində daha enli baş böyüyən kvars kristalı; iki mərhələli böyümənin nəticəsidir.

ENEnd memberRUконечный член

İzomorf sıranın təmiz tərkibli ucu: albit və anortit plagioklaz sırasının son üzvləridir.

ENSorosilicatesRUсоросиликаты

İkiqat Si₂O₇ qrupları olan silikatlar: epidot, vezuvianit, hemimorfit.

ENExtinctionRUпогасание

Kristalın çarpaz nikollar arasında qaralması; mineralın optik oriyentasiyasını təyin etməyə imkan verir.

ENSpectral analysisRUспектральный анализ

Maddənin şüalanma və ya udma spektrinə görə kimyəvi tərkibinin təyini.

ENSpeleothemRUспелеотема

Mağarada əmələ gələn mineral çöküntüsü: stalaktit, stalaqmit, sütun, pərdə; çox vaxt kalsit və araqonitdir.

ENSpinel structureRUструктура шпинели

Oksigen atomlarının kub sıx yığılması və kationların boşluqlarda yerləşməsi ilə səciyyələnən quruluş tipi (AB₂O₄).

ENStalactite and stalagmiteRUсталактит и сталагмит

Mağarada tavandan sallanan (stalaktit) və döşəmədən qalxan (stalaqmit) kalsit çöküntüləri.

ENStereographic projectionRUстереографическая проекция

Kristalın üzlərinin normallarını müstəvi üzərində göstərən üsul; simmetriya və bucaqların təhlili üçün işlədilir.

ENTableRUплощадка

Fasetli daşın üst hissəsindəki ən böyük düz üz.

ENStriationsRUштриховка

Kristal üzündəki paralel nazik cizgilər: kvars prizmasında üzə perpendikulyar, turmalində uzununa, pirit kubunda qarşılıqlı perpendikulyar.

ENStrunz classificationRUклассификация Штрунца

Minerallarını kimyəvi tərkibinə və kristal quruluşuna görə siniflərə ayıran sistem (yerli elementlər, sulfidlər, halidlər, oksidlər, karbonatlar, sulfatlar, fosfatlar, silikatlar).

ENSubductionRUсубдукция

Okean plitəsinin başqa plitənin altına dalması; yüksək təzyiqdə lavsonit, qlaukofan və eklogit minerallarını yaradır.

ENWater-soluble mineralsRUводорастворимые минералы

Halit, kalium duzları, boraks və s. kimi su ilə asanlıqla həll olan minerallar; kolleksiyada nəmdən qorunmalıdır.

ENSulfateRUсульфат

Tərkibində SO₄ qrupu olan mineral (qips, barit, anhidrit); çoxu yumşaq və suda həll olunandır.

ENSulfatesRUсульфаты

SO₄ qrupu saxlayan minerallar: gips, barit, anhidrit; adətən yumşaq və açıq rəngli olur.

ENSulfideRUсульфид

Metalın kükürdlə birləşməsi olan mineral (pirit FeS₂, qalenit PbS); əksər əlvan metal filizləri sulfiddir.

ENSulfidesRUсульфиды

Metalın kükürdlə birləşməsi: pirit, qalenit, sfalerit, xalkopirit; metal filizlərinin əsas qrupudur.

ENRockRUгорная порода

Bir və ya bir neçə mineraldan ibarət təbii birləşmə; maqmatik, çökmə və metamorfik süxurlar fərqləndirilir.

ENSpongy aggregateRUгубчатый агрегат

Çoxlu məsamələri olan, süngərə bənzər mineral kütləsi.

ENStreak colourRUцвет черты

Mineralın çini lövhədə qoyduğu toz izinin rəngi; kütlənin rəngindən daha sabitdir.

ENChatoyancyRUкошачий глаз

Paralel liflərdən işığın əks olunması ilə yaranan ensiz işıq zolağı (pələng gözü, xrizoberil 'pişik gözü').

ENSchoenflies notationRUсимволика Шёнфлиса

Simmetriya qruplarını hərf və indekslərlə işarələmə üsulu (məsələn, Oₕ, D₃d); xüsusilə kimya və spektroskopiyada işlədilir.

ENTransparent mineralRUпрозрачный минерал

İşığı demək olar ki, tamamilə buraxan, arxasındakı cisimləri aydın göstərən mineral (kvars kristalı, kalsit).

ENTransparencyRUпрозрачность

İşığı buraxma dərəcəsi: şəffaf, yarımşəffaf, qeyri-şəffaf.

ENFurnace burdenRUшихта

Sobaya yüklənən xammal qarışığı: filiz, koks və flüs.

ENSchistRUсланец

Slyuda, xlorit və ya talk kimi lövhəvari minerallar sayəsində nazik təbəqələrə ayrılan metamorfik süxur.

ENSlagRUшлак

Ərimə zamanı metaldan ayrılan boş süxur birləşmələrinin (silikat) ərintisi.

ENThin sectionRUшлиф

Süxurun 0,03 mm qalınlığa qədər cilalanmış şəffaf kəsiyi; mikroskopda mineral tərkibi öyrənilir.

ENHeavy-mineral panningRUшлиховой анализ

Qum və çınqıl nümunəsinin yuyulması ilə ağır minerallar (qızıl, kassiterit, almaz) qalığının ayrılıb təyin edilməsi.

ENVitreous lustreRUстеклянный блеск

Şüşəyə oxşar parıltı; kvars, kalsit və flüorit kimi minerallarda ən çox rast gəlinən parıltıdır.

ENCrownRUкорона

Fasetli daşın kəmərdən yuxarı hissəsi.

ENTotal internal reflectionRUполное внутреннее отражение

İşığın daşın daxilindən çıxmayıb tamamilə geri qayıtması; brilyant kəsimdə almazın parıltısının əsas səbəbi.

ENTektiteRUтектит

Meteorit zərbəsi zamanı ərimiş süxurun soyuyaraq əmələ gətirdiyi təbii şüşə.

ENTectosilicatesRUтектосиликаты

Bütün tetraedrlərin üç ölçülü karkas əmələ gətirdiyi silikatlar: kvars, çöl şpatları, seolitlər.

ENThermal analysisRUтермический анализ

Mineralın qızdırılması zamanı kütlə itkisinin və istilik effektlərinin ölçülməsi; gil minerallarını və hidratları təyin edir.

ENHeat treatmentRUтермическая обработка

Daşın rəngini yaxşılaşdırmaq üçün qızdırılması (sitrin ametistdən, tanzanit zoisitdən alınır); satışda bildirilməlidir.

ENThermoluminescenceRUтермолюминесценция

Mineralın qızdırıldıqda işıq saçması; kvars və çöl şpatlarında yaş təyini (termolüminessent tarixləmə) üçün istifadə olunur.

ENTetrahedronRUтетраэдр

4 üçbucaq üzlü forma; sfalerit, tetraedrit kristallarında. Eləcə də SiO₄ qrupunun fəza şəkli.

ENTetragonal systemRUтетрагональная сингония

İki bərabər və biri fərqli uzunluqlu, hamısı perpendikulyar oxlu sistem; sirkon, rutil və kassiterit bu sistemdədir.

ENClarityRUчистота

Daşdakı daxili qüsurların (inkluziyalar) və səth nöqsanlarının miqdarına görə qiymətləndirmə.

ENType localityRUтиповое местонахождение

Mineralın ilk dəfə tapılıb təsvir edildiyi yer; mineral adı çox vaxt buradan götürülür.

ENType localityRUтиповое местонахождение

Mineralın ilk dəfə tapıldığı və təsvir edildiyi yer; mineralın adı çox vaxt buradan götürülür.

ENToxic mineralsRUтоксичные минералы

Zəhərli element (civə, arsen, qurğuşun, kadmium, talliy) saxlayan minerallar: kinovar, realqar, arsenopirit, serussit. Əllə tutduqdan sonra əl yuyulmalıdır.

ENEarthy lustreRUземлистый блеск

Tozvari, mat səth; kaolinit və bəzi hematit növlərində görünür.

ENEarthyRUземлистый

Kövrək, toz kimi, mikroskopik dənələrdən ibarət kütlə (kaolinit, limonit, kinovarın toz növü).

ENEarthy fractureRUземлистый излом

Zəif birləşmiş, tozvari kütlədən ibarət minerallarda görülən kobud, torpaq kimi qırılma.

ENPowder metallurgyRUпорошковая металлургия

Metal tozlarının sıxılıb qızdırılması ilə məmulat hazırlanması; volfram və bərk ərintilər üçün vacibdir.

ENTrapezohedronRUтрапецоэдр

Qapalı forma: üzləri dördbucaqlı (trapesiya) olan çoxüzlü. Qranat və leysit kristallarında rast gəlinir.

ENTriboluminescenceRUтриболюминесценция

Mineralın sürtünmə, əzilmə və ya zərbə nəticəsində işıq saçması (kvars, sfalerit, flüorit).

ENTriclinic systemRUтриклинная сингония

Üç müxtəlif və bir-birinə meylli oxlu, ən az simmetrik sistem; albit, mikroklin və kianit bu sistemdədir.

ENTrigonal systemRUтригональная сингония

Üçqat simmetriya oxu olan sistem (çox vaxt heksaqonala yaxın qəfəslə təsvir olunur); kvars, kalsit, korund və turmalin bu sistemdədir.

ENTuffRUтуф

Vulkan külünün sıxlaşıb bərkiməsindən yaranan süxur; tikintidə işlədilir.

ENAcid mine drainageRUкислый шахтный дренаж

Pirit və digər sulfidlər oksidləşəndə yaranan sulfat turşulu, ağır metallı su; çayları və torpağı çirkləndirir.

ENAcid testRUпроба соляной кислотой

Karbonatları seyreltilmiş xlorid turşusu ilə yoxlama: kalsit dərhal köpürür, dolomit isə yalnız toz halında.

ENUV lampRUультрафиолетовая лампа

Minerallarda flüoressensiyanı üzə çıxaran cihaz; uzun (365 nm) və qısa (254 nm) dalğa uzunluqlu olur.

ENUltramafic rockRUультраосновная порода

Silikon dioksidi çox az (45%-dən az) olan, olivin və piroksenlə zəngin süxur; mantiyanın əsas süxurlarındandır.

ENValenceRUвалентность

Atomun neçə kimyəvi rabitə yarada bilməsini göstərən ədəd.

ENVan der Waals forcesRUсилы Ван-дер-Ваальса

Molekullar və ya təbəqələr arasındakı zəif cazibə qüvvələri; qrafit və talkın yumşaqlığını izah edir.

ENVarietyRUразновидность

Mineral növünün rəngi və ya xarici görünüşü ilə fərqlənən forması: ametist, sitrin və dağ büllur kvarsın varietetləridir.

ENVolcanic glassRUвулканическое стекло

Lavanın sürətlə soyumasından yaranan amorf şüşə (obsidian); kristal quruluşu yoxdur.

ENGreasy lustreRUжирный блеск

Səthi yağlanmış kimi göstərən parıltı; nefelin və bəzi kvars növlərində olur.

ENTranslucent mineralRUполупрозрачный минерал

İşığı buraxan, lakin arxadakı cisimləri aydın göstərməyən mineral (kalsedon, dumanlı kvars).

ENEarth's crustRUземная кора

Yerin ən üst bərk təbəqəsi; qalınlığı okeanlarda 5–10 km, qitələrdə 30–70 km-dir.

ENNative elementsRUсамородные элементы

Təbiətdə təmiz halda rast gəlinən elementlər: qızıl, gümüş, mis, kükürd, almaz, qrafit.

ENLeachingRUвыщелачивание

Metalın turşu, qələvi və ya digər məhlulda həll edilərək filizdən çıxarılması (mis, uran, qızıl).

ENChain structureRUцепочечная структура

Atomların uzun zəncirlər şəklində birləşdiyi quruluş; lifli və iynəvari kristalların səbəbidir.

ENOre beneficiationRUобогащение руды

Filizdə faydalı mineralın miqdarını artırmaq üçün ganqdan ayırmaq (flotasiya, maqnit və qravitasiya üsulları).

ENGemstoneRUдрагоценный камень

Gözəllik, sərtlik və nadirlik meyarlarına cavab verən, zərgərlikdə işlədilən mineral (almaz, yaqut, sapfir, zümrüd).

ENZoningRUзональность

Kristal daxilində böyümə mərhələlərinə uyğun rəng və ya tərkibin təbəqə-təbəqə dəyişməsi (qarpız turmalini).